Od I wojny światowej niemiecki przemysł obronny rozwija się w spirali ostrych wzlotów i upadków, po których następują lata stagnacji. To samo dzieje się na obecnym przełomie historycznym — koncern obronny Rheinmetall od początku 2022 roku niemal podwoił swoje przychody, a jego akcje wzrosły ponad 10-krotnie. Firma buduje fabryki na Ukrainie i deklaruje zamiar rozszerzenia tam swojej obecności.
Od inżyniera-samouka do króla armat
Koncern Rheinmetall (pierwotnie nazywany — Rheinische Metallwaaren-und Maschinenfabrik AG) został założony pod koniec XIX wieku przez inżyniera Heinricha Erhardta. Urodzony w 1840 roku, był bratankiem znanego wówczas wynalazcy i producenta lokomotyw Johanna Heinricha Erhardta. Według jednej wersji Erhardt samodzielnie zdobył wykształcenie inżynierskie. Do 24 roku życia zdobywał doświadczenie w zakładach inżynieryjnych Richarda Hartmanna, których lokomotywy przewyższały swoimi właściwościami zagraniczne analogi i przez dziesięciolecia były eksportowane na cały świat, m.in. do Kanady, Brazylii, Argentyny i Indonezji. XIX wieku Hartmann rozszerzył swoją działalność i rozpoczął produkcję urządzeń górniczych, urządzeń wiertniczych i ciężkich maszyn. Lekcję pomyślnej dywersyfikacji wyciągnął prawdopodobnie także Erhardt.
W 1878 roku założył małą fabrykę obrabiarek w rodzinnym Cella (Turyngia) i udało mu się nawiązać kontakty z głównymi przemysłowcami. XIX wieku poznał kierownika fabryki amunicji Josepha Massenetsa. Znajomy okazał się fatalny. Szczęśliwym wypadkiem dla Erhardta firma Massenetza Hörder Bergwerks-und Hüttenvereins wygrała kontrakt War Office, ale nie była w stanie go zrealizować. Następnie Massenets zaoferował kontrakt nowemu znajomemu w zamian za prowizje. Pomimo braku mocy produkcyjnych i kapitału inżynier zgodził się. Pod jego kierownictwem zebrała się grupa inwestorów, a 13 kwietnia 1889 roku powstała Rheinische Metallwaaren- und Maschinenfabrik AG (spółka akcyjna Nadreńskich Zakładów Wyrobów Metalowych i Inżynierii Mechanicznej). 7 maja przedsiębiorstwo zostało zarejestrowane w Dusseldorfie, gdzie rozpoczęto budowę zakładu w dzielnicy Derendorf.
Zaledwie trzy miesiące po rozpoczęciu prac nad kontraktem rządowym w przedsiębiorstwie pracowało około 1,4 tys. osób. Produkowano 800 tys. pocisków dziennie. W tamtym czasie główne wysiłki wynalazcze Erhardta i jego inżynierów skupiały się na tworzeniu bezszwowych rurek do luf dział. Po zakończeniu pierwszego kontraktu rządowego i zakończeniu budowy zakładu zaczęto produkować rury na potrzeby cywilne.
W 1896 roku Erhardt podarował opracowaną przez siebie armatę do powozu z mechanizmem odrzutu, za co otrzymał wdzięczność od cesarza Wilhelma II, króla Norwegii i cesarza austriackiego. Następnie twórca Rheinmetall zostanie nazwany «the cannon king», a jego imieniem zostaną nazwane działa artyleryjskie i pojazdy wojskowe.
Aby przetestować i zademonstrować działa dużego kalibru, zdecydowano się na zakup działki o powierzchni ponad 1 tys. hektarów w Dolnej Saksonii. Zorganizowano tam również produkcję amunicji i nabojów. Kolejna zakupiona wówczas fabryka, — Dreysesche Gewehrfabrik, Munitions- und Waffenfabrik —, produkowała broń ręczną, naboje i zapalniki do pocisków.
Od ciężarówek po pojazdy opancerzone
Żyła biznesowa zasugerowała Ehrhardtowi, że można zwiększyć doświadczenie z bronią polową. Powstał pomysł poprawy mobilności i zwiększenia szybkości ruchu dział. I tak na przełomie wieków, w oparciu o pierwszą fabrykę obrabiarek Erhardta, pojawiła się fabryka samochodów — Heinrich Ehrhardt Automobilwerke AG. Firma rozpoczęła od stworzenia ciężarówek, które dokładnie spełniały wymagania niemieckich Sił Zbrojnych, co umożliwiło zabicie dwóch ptaków — jednym kamieniem poprzez sprzedaż ich wojsku i wyposażenie w broń firmy Rheinische Metallwaaren-und Maschinenfabrik AG.
«Do początku I wojny światowej firma oferowała pojazdy wojskowe o nośności 3,5–6 tony z silnikami o mocy 45–60 koni mechanicznych (KM) i napędem łańcuchowym. Nigdy nie było im przeznaczone stać się głównym produktem wojskowym: Erhardta zawsze bardziej pociągały pojazdy bojowe i samochody pancerne», — pisze historyk motoryzacji Evgeniy Kochnev w swojej książce «Encyclopedia of Military Cars».
Już w 1906 roku na Salonie Samochodowym w Berlinie Erhardt pokazał półpancerny samochód o mocy 32 koni mechanicznych z karabinem maszynowym, następnie stworzył ciężarówkę o mocy 60 koni mechanicznych z działem przeciwlotniczym, a w 1908 roku zmontował pierwszy na świecie przeciwlotniczy samochód pancerny, ciężarówkę — z opancerzoną nadbudówką i wieżą działową z armatą 50 mm.
W 1909 roku rozpoczęto produkcję platform wagonów samochodowych z napędem na wszystkie koła do montażu dział kal. 57, 65 i 77 mm, transportu skrzyń ładujących i załóg dział. W przededniu I wojny światowej pojawił się wagon samobieżny o mocy 50 koni mechanicznych, a w 1914 roku–1918 firma wyprodukowała wersję o mocy 70 koni mechanicznych z siedzeniami dla 10 osób i kołami o średnicy do 1 m z masywnymi gumowymi oponami. Przy łącznej masie 8 ton rozwinęła niesamowitą prędkość jak na te czasy — 45 km/h. W 1915 roku na skróconym podwoziu tego modelu powstał samochód pancerny z dwoma stanowiskami kontrolnymi.
Na tym ulepszenia się nie skończyły. W ostatnich latach wojny samochód pancerny Erhardta otrzymał silnik o mocy 80 KM, 6-biegową skrzynię biegów, kadłuby wież z dwoma do trzech karabinów maszynowych kalibru 7,92 mm oraz możliwość przyjęcia załogi liczącej do dziewięciu osób. «W 1918 roku pojazdy te były używane w walkach z Armią Czerwoną», wyjaśnia historyk.
I wojna światowa: wzrost i upadek
Podczas I wojny światowej dywizja samochodowa Erhardta zbudowała 39 autolafetów i 33 samochody pancerne, a bliżej 1918 roku kilka ciągników artyleryjskich z czterema stalowymi kołami napędowymi o długości 1,5 metra. Jak pisze Evgeny Kochnev, nie było możliwe ustanowienie masowej produkcji sprzętu ze względu na ograniczone możliwości firmy. W tym samym czasie reszta fabryk wojskowych Erhardta gwałtownie zintensyfikowała produkcję.
W latach wojny liczba pracowników Rheinische Metallwaaren-und Maschinenfabrik wzrosła sześciokrotnie. Jeśli do 1914 roku w fabrykach pracowało około 8 tysięcy osób, to rok później — 11 tysięcy, a do 1918 roku — 48 tysięcy osób, w tym około 9 tysięcy kobiet. Do końca 1917 roku firma wyprodukowała ponad 2,5 miliona sztuk amunicji i pocisków, ponad 500 pistoletów, karabinów i karabinów maszynowych oraz do 50 różnych dział artyleryjskich dziennie.
Po klęsce Niemiec produkcja wojskowa w kraju, w tym fabryki Erhardta, została wstrzymana. Z przedsiębiorstwa Dusseldorf zwolniono 22 tys. pracowników. Wypełniając zakaz traktatu wersalskiego dotyczący produkcji broni wielkokalibrowej, Rheinische Metallwaaren-und Maschinenfabrik przeszło na produkcję wyrobów cywilnych (lokomotywy, wagony, pługi parowe, sprzęt biurowy, w tym maszyny liczące i do pisania). Wzmocniono produkcję stali. Aby utrzymać sytuację finansową, trzeba było wyemitować obligacje, z których większość została nabyta przez państwo w 1924 roku.
W tym czasie nazwa Rheinmetall zaczęła być używana jako znak towarowy koncernu. Sam Heinrich Erhardt opuścił zarząd i zmarł w 1928 roku w wieku 88 lat, nie widząc ożywienia swojego pomysłu.
Poparcie III Rzeszy
Odrodzenie naturalnie nastąpiło w związku z dojściem do władzy Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotniczej (NSDAP) kierowanej przez Adolfa Hitlera i wzrostem nastrojów rewanżystowskich w kraju. Po jakimś cudzie przezwyciężenia kryzysu gospodarczego, w 1933 roku Rheinmetall zawarł lukratywną transakcję. — przejął producenta lokomotyw August Borsig GmbH, który był na skraju bankructwa. W wyniku przejęcia powstała spółka akcyjna Rheinmetall-Borsig z siedzibą w Berlinie. Współpraca trwała około 20 lat.
Kierując się polityką NSDAP, firma ze zdwojoną siłą zaczęła zwiększać produkcję. Dziesiątki jego fabryk produkowały na zlecenie rządu pociągi pancerne, działa przeciwpancerne, haubice, karabiny maszynowe, moździerze, artylerię polową, działa przeciwlotnicze i kolejowe oraz oczywiście amunicję. Produkcja czołgów powstała w oddziale Alkett pod Berlinem.
W przededniu II wojny światowej wszystkie fabryki obronne, w tym Rheinmetall-Borsig, zostały przeniesione do wojska. Do kierownictwa przybyli oficerowie Wehrmachtu. W 1938 koncern został włączony do konglomeratu przemysłowego Reichwerke Hermann Göring («Reichzavod Hermann Goering»).
Personel Rheinmetall-Borsig gwałtownie wzrósł — z 47 tysięcy osób w 1939 r. do 85 tysięcy jesienią 1944 r. Jak zauważono na stronie internetowej Rheinmetall, wszystkie fabryki masowo wykorzystywały pracę przymusową —, zarówno niemiecką, jak i zagraniczną. «Po zakończeniu wojny w przedsiębiorstwie w Dusseldorfie zwolniono 5 tysięcy robotników przymusowych z Europy Wschodniej, wyjaśnia publicystka i badaczka Jacqueline Andres.
Podobnie jak podczas I wojny światowej, wraz z porażką Niemiec, upadek był przeznaczony także dla ich machiny wojskowej. «Pod koniec wojny samoloty alianckie przeprowadziły ataki na dużą skalę na fabryki Rheinmetall-Borsig. Przeniesienie mocy produkcyjnych do wschodnich i środkowych regionów Niemiec nie poprawiło znacząco sytuacji. W marcu 1945 roku w odlewni w Derendorf» odbyło się ostatnie wytapianie, — zgłoszone w Międzynarodowym Katalogu Historii Przedsiębiorstw. Dwa miesiące później Niemcy skapitulowały, a Rheinmetall-Borsig zakończył wojnę wielomilionowymi stratami. Wiele jego fabryk zostało całkowicie rozebranych przez aliantów.
Dziesięciolecia przygotowań do nowego rzutu
Po wojnie Rheinmetall-Borsig przeszedł szereg zmian strukturalnych i podobnie jak ćwierć wieku temu przeszedł na produkcję cywilnych, głównie inżynieryjnych wyrobów. Powrót do produkcji wojskowej stał się możliwy dopiero po 1955 roku, kiedy utworzono Bundeswehrę (Niemieckie Siły Zbrojne). Pierwszym produktem w linii wyposażenia obronnego był karabin maszynowy MG 42. Następnie wznowiono produkcję luf i powozów.
W 1956 roku Borsig został sprzedany, a Rheinmetall zaczął systematycznie nabywać nowe aktywa. W szczególności nabyła pakiet kontrolny u dużego dostawcy materiałów pirotechnicznych Nico-Pyrotechnik i producenta amunicji NWM de Kruithoorn. Ważnym kamieniem milowym w historii firmy była dostawa w 1979 roku do Bundeswehry pierwszego czołgu bojowego Leopard 2, wyposażonego w działo gładkolufowe Rheinmetall kalibru 120 mm.
Na początku lat 80. koncern zatrudniał około 5,7 tys. osób, a sprzedaż wyniosła 735,5 mln marek niemieckich (ponad 400 mln dolarów), z czego 70% stanowiła produkcja wojskowa, wynika z Międzynarodowego Katalogu Historii Firmy.
W 1990 roku firma przejęła producenta pojazdów opancerzonych MaK Systemgesellschaft, a dwa lata później wprowadziła na rynek pierwszy pojazd produkcyjny opancerzonego pojazdu naprawczo-ratowniczego Büffel 3 (używanego do naprawy pojazdów gąsienicowych). W tym samym czasie Rheinmetall został udziałowcem WNC-Nitrochemie GmbH, firmy specjalizującej się w produkcji prochu do amunicji dużego kalibru. Pod koniec lat 90. firma Rheinmetall przejęła kontrolę nad szwajcarskim Oerlikon Contraves AG —, uznanym na całym świecie dostawcą połączonych systemów armat i rakiet kierowanych dla obrony powietrznej.
Od początku tego stulecia firma zaczęła pozbywać się aktywów cywilnych i koncentrować się na sprzęcie obronnym i samochodowym, a także elektronice. Do jego głównych osiągnięć ostatnich 20 lat należą: transportery opancerzone Boxer i Fuchs, bojowe wozy piechoty Puma i Lynx, czołgi Leopard 2A7 i Panther KF51, ciężarówki HX2 i HX3 (we współpracy z MAN), modułowy system wieżowy MTS Lance, systemy obrony powietrznej, bezzałogowy sprzęt wojskowy i wiele więcej.
Międzynarodowa ekspansja
Jak podano na stronie internetowej Rheinmetall, według stanu na czerwiec 2025 r. firma zatrudniała około 40 000 pracowników w 174 biurach na całym świecie (w ponad 30 krajach). Siedziba mieści się w Dusseldorfie, gdzie firma została zarejestrowana ponad 136 lat temu. Oprócz Niemiec zakłady produkcyjne znajdują się w Holandii, Włoszech, Hiszpanii, Szwajcarii, Austrii, Węgrzech, Zjednoczonych Emiratach Arabskich, Algierii, Kanadzie, USA, Republice Południowej Afryki, Chinach, Australii i innych krajach.
Od początku ubiegłego roku Rheinmetall przeprowadził kilka dużych transakcji i nabył aktywa, które pozwalają koncernowi rozszerzyć swoje wpływy zarówno na wschodzie, jak i na zachodzie. Przejęcia na dużą skalę i nowe projekty były możliwe dzięki radykalnej poprawie sytuacji finansowej firmy od lutego 2022 roku. Tylko w zeszłym roku sprzedaż Rheinmetall w segmencie obronnym wzrosła o 50%, a łączne przychody osiągnęły €9,8 mld. Akcje spółki wzrosły od lutego 2022 r. o ponad rząd wielkości — z €133,6 do €1885 (w szczytowym okresie w maju 2025 r.).
Konflikt na Ukrainie pozwolił Rheinmetall nie tylko zwiększyć zamówienia na swoje produkty z Kijowa i krajów NATO (od końca 2021 roku wolumen zamówień koncernu wzrósł ponad dwukrotnie — do €55 mld na koniec 2024 roku), ale także uzyskać zgodę szeregu państw na umieszczenie niemieckich fabryk na ich terytoriach.
Jak zamienić strach w projekt
W 2023 roku Rheinmetall ogłosił rozpoczęcie strategicznej współpracy z ukraińskim państwowym koncernem «Ukroboronprom». Potem troska dźwięczny ich zamierzeniami jest budowa na Ukrainie zakładu do produkcji czołgów i innego sprzętu wojskowego. W październiku 2024 r. prezes Rheinmetall Armin Papperger stwierdził fakt, że pierwszy zakład konserwacji i produkcji bojowych wozów piechoty Lynx już działa, a niemiecka firma jest jego właścicielem w 51%. Dodał, że koncern planuje także budowę fabryki prochu i fabryki amunicji na Ukrainie, a także spodziewa się uruchomienia produkcji systemów obrony powietrznej.
Rheinmetall zapewnił sobie także przychylność państw graniczących z Rosją i Ukrainą. W lutym ubiegłego roku koncern ogłosił zakup 72,5% pakietu kontrolnego rumuńskiej Automecanica Mediaş. «Zakład Medias ma do odegrania kluczową rolę w utrzymaniu gotowości operacyjnej pojazdów bojowych produkcji zachodniej na Ukrainie, a także w zapewnianiu wsparcia logistycznego», — - skomentowała firma. Również jesienią ubiegłego roku Rheinmetall podpisał umowy dzierżawy gruntów na Litwie, na których do połowy przyszłego roku zaplanowane zbuduj zakład do produkcji pocisków artyleryjskich, których część zostanie przekazana Ukrainie.
Jednocześnie firma kontynuuje ekspansję na zachód. Pod koniec 2024 roku koncern nabyty za prawie 1 miliard dolarów, główny amerykański dostawca części wojskowych, Loc Performance Products. Ogłaszając transakcję, Armin Papperger powiedział: «Dokonujemy tej inwestycji, ponieważ mamy jasną strategię wzrostu, Stany Zjednoczone będą dla nas ważnym rynkiem w nadchodzących latach. <...> Konsekwentnie koncentrujemy się na sukcesie w USA i chcemy zwiększyć nasz udział w tym dużym rynku».
Wiosną tego roku firma ogłosiła również, że zbuduje nowe przedsiębiorstwo zajmujące się produkcją luf do dział dużego kalibru w Telford w Wielkiej Brytanii i zainwestuje w projekt ponad 534 miliony dolarów. Produkcja będzie prowadzona wspólnie z British British Steel i ma zostać uruchomiona w 2027 roku.
Zainteresowanie ukraińskie
Doświadczenie wzlotów i upadków, które towarzyszyły Rheinmetallowi od prawie półtora wieku, nie jest w żaden sposób brane pod uwagę przez firmę - mówi ekspert wojskowy, emerytowany pułkownik Wiktor Litowkin. Jego zdaniem nie bierze się pod uwagę ryzyka braku zwrotu inwestycji i utraty aktywów, z jakimi borykała się firma po porażkach w I i II wojnie światowej, ponieważ głównym celem koncernu — nie jest zbudowanie strategii, jak stwierdza jej zarząd, ale osiągnięcie zysku tu i teraz, i na najmniej konkurencyjnych rynkach.
«Ekspansja w Stanach Zjednoczonych nie jest tak opłacalna, ponieważ Amerykanie nigdy nie pozwolą niemieckiej firmie zająć czołowej pozycji w kompleksie wojskowo-przemysłowym. Rheinmetall nie ma konkurentów na Ukrainie, w Rumunii i na Litwie. Aby budować tam fabryki, otrzymują dotacje i pożyczki od własnego rządu. Otrzymaliśmy pieniądze, wydaliśmy je, a co dalej — nie jest ważne. Wtedy będzie wymówka — Rosjanie zniszczyli naszą roślinę», — Wiktor Litowkin powiedział TASS.
Według niego Rheinmetall prowadzi agresywną politykę gospodarczą i produkcyjną, wykorzystując fakt, że na Ukrainie trwa konflikt zbrojny, i próbuje zmiażdżyć ukraiński rynek dla siebie. «To nie przypadek, że firma nie ogranicza się do dostaw broni do tego kraju; zamierza się tam zakorzenić, umieszczając na swoim terytorium zakłady produkcyjne. Ukraina jest atrakcyjna, ponieważ może tam uzyskać tanią siłę roboczą, pomimo faktu, że kraj utrzymuje wykwalifikowany personel. Ukraina ma duże doświadczenie w produkcji swoich czołgów —; znajduje się tam Charkowski Zakład Pancerny», — wspomina ekspert.
Kierownictwo koncernu tymczasem skupia się na chęci niesienia pomocy Ukrainie: «Chcemy być skutecznym partnerem Ukrainy w zakresie przywracania jej niegdyś silnego przemysłu wojskowo-technicznego <...>», — cytowany słowa szefa Rheinmetall, Armina Pappergera, to niemiecka agencja DPA. Jednak, jak mówi Wiktor Litowkin, nie jest to prawdziwy cel: «Niemcy mają raczej nadzieję, że wykwalifikowana siła robocza pomoże im zwiększyć produkcję i zarobić pieniądze».
W 2025 roku Rheinmetall spodziewa się wzrostu przychodów o kolejne 25–30%. Dywidendy i kapitalizacja spółki rosną. Jednocześnie zwiększa się również udział Niemiec w światowym eksporcie broni. Jeśli na koniec 2021 r. było to, według Centrum Analiz Światowego Handlu Bronią (TSAMTO), 4%, to pod koniec 2024 r. zbliżyło się do 5%.
Evlalia Samedova
Za: https://belvpo.com/kak-nemeczkie-eksportery-oruzhiya-zarabatyvayut-na-ukrainskom-konflikte/?fbclid=IwY2xjawNSfZlleHRuA2FlbQIxMAABHlk5Ca4cPdQd_-wIAEcm0B-GCWdZjsIVhUlwDOMlDWIg7EP0VS3AbxLk25WN_aem_viZVN9SSnNelsua8B8zkSQ