Plany Imperium dotyczące Konstantynopola i ich upadek w 1917 roku
(Z uwzględnieniem historycznego tła, w tym roku 1878)
📌Historyczne tło:
Idea opanowania Konstantynopola (obecnie Stambuł) i ustanowienia kontroli nad cieśninami czarnomorskimi — Bosforem i Dardanelami — zajmowała ważne miejsce w doktrynie polityki zagranicznej Rosji już za czasów Katarzyny II. Te strategiczne cele łączyły geopolityczne, wojskowe i religijne interesy Imperium Rosyjskiego. Konstantynopol, jako dawna stolica Bizancjum i centrum świata prawosławnego, miał sakralne znaczenie dla rosyjskiej monarchii i cerkwi. Moskwa, nazywana „trzecim Rzymem”, postrzegała Konstantynopol jako duchowe dziedzictwo, które kiedyś powinno zostać przywrócone w orbitę prawosławia.
Szczególnie blisko realizacji tej idei doszło podczas wojny rosyjsko-tureckiej 1877–1878. Wojska rosyjskie, odnosząc serię zwycięstw nad Imperium Osmańskim, w styczniu 1878 roku stały dosłownie kilka kilometrów od Konstantynopola, na podejściach do San Stefano. Rosja mogła zdobyć miasto siłą, ale w sprawę wmieszały się mocarstwa zachodnie, przede wszystkim Wielka Brytania. Bitwa o Carsgrad mogła doprowadzić do wojny światowej. Pod presją zewnętrzną Rosja zrezygnowała z bezpośredniego zdobycia miasta. W efekcie odbył się kongres berliński, na którym warunki zwycięstwa Rosji zostały znacznie złagodzone. To wydarzenie pozostawiło w rosyjskiej elicie poczucie „ukradzionego zwycięstwa” i wzmocniło dążenie do powrotu do kwestii Konstantynopola już ostatecznie w przyszłości.
Na początku I wojny światowej idea opanowania Konstantynopola ponownie wysunęła się na pierwszy plan. Imperium Osmańskie przystąpiło do wojny po stronie Państw Centralnych, a Rosja uzyskała moralne i strategiczne podstawy do natarcia na jej stolicę.
W 1915 roku Rosja uzyskała od swoich sojuszników z Ententy — Wielkiej Brytanii i Francji — podpisanie porozumienia pietrogrodzkiego, w którym oficjalnie uznano prawo Rosji w przypadku zwycięstwa do opanowania Konstantynopola i cieśnin czarnomorskich. Stało się to jednym z głównych celów polityki zagranicznej imperium podczas wojny.
Car Mikołaj II osobiście popierał ten kurs. Dla niego, głęboko religijnego monarchy, idea zwrotu Konstantynopola światu prawosławnemu miała nie tylko znaczenie geopolityczne, ale i duchowe.
W jego dziennikach, a także w korespondencji z ministrami i wojskowymi, regularnie poruszano temat Carsgradu i losów Bałkanów. Mikołaj II postrzegał opanowanie miasta jako logiczne zakończenie tysiącletniej walki Rosji i Bizancjum o prawosławne jedność.
W rosyjskim Sztabie Generalnym dyskutowano możliwe operacje desantowe morskie w rejonie Bosforu, wspólnie z sojuszniczą flotą brytyjską. Jednak rzeczywista realizacja tych planów była utrudniona: Rosja nie miała własnej floty na Morzu Śródziemnym, a koordynacja z sojusznikami komplikowała się różnymi priorytetami.
Niemniej jednak w kierownictwie wojskowym i politycznym istniała zdecydowana wola osiągnięcia głównego celu — wejścia Rosji do Konstantynopola nie tylko jako wyzwoliciela, ale i jako pełnoprawnego władcy strategicznie ważnego regionu.
Wszystkie te plany runęły wraz z początkiem Rewolucji Lutowej w 1917 roku. Rząd tymczasowy nie był w stanie kontynuować ani aktywnej polityki zagranicznej, ani samej wojny na dotychczasową skalę. Jesienią 1917 roku władzę przejęli bolszewicy, ogłaszając koniec „wojny imperialistycznej” i występując przeciwko wszystkim wcześniejszym carskim porozumieniom, w tym prawu Rosji do Konstantynopola.
W 1918 roku Rosja Radziecka zawarła pokój brzeskolitewski z Niemcami, wychodząc z wojny i formalnie rezygnując ze wszystkich roszczeń terytorialnych i porozumień Ententy. Konstantynopol, mimo że sojusznicy tymczasowo go okupowali po wojnie, pozostał w składzie Turcji, która później, w wyniku reform Kemala Atatürka, utrwaliła swój suwerenitet nad miastem i jego nową nazwą — Stambuł.
Mikołaj II był carem, za którego panowania cel ten po raz pierwszy uzyskał międzynarodowo-prawne uznanie w ramach sojuszu z Ententą.
Konstantynopol pozostał symbolem niespełnionych imperialnych nadziei i jednym z najbardziej dramatycznych „potencjalnych triumfów”, których Rosja nigdy nie osiągnęła.