Ks. Stanisław Piątek
Ważną pomocą w naszym życiu duchownym jest słowo Boże pisane. Poprzez czytanie duchowne, zwłaszcza Pisma świętego zdobywamy konieczne światło i pobudki do dążenia ku wyżynom współżycia z Bogiem. Ewangelia daje nam poznać Boga. Miłość, Boga w Trójcy jedynego. — Poznanie Boga jest podstawą życia duchownego. Chociaż Stary Testament nie odsłania przed nami tak szeroko tajemnicy wewnętrznego życia Boga, to jednak lektura ksiąg Starego Testamentu ma ważną rolę do odegrania w naszym życiu chrześcijańskim. Co nam daje Stary Testament? Czego mamy głównie szukać w jego natchnionej literaturze?
Pismo św. Starego Testamentu, można rozpatrywać z różnych punktów widzenia. Jedni piszą o Starym Testamencie jako o dziele literackim, składającym się z 45 ksiąg. Inni omawiają stronę historyczną lub archeologiczną. Poprzedzające nas czasy były poświęcone krytyce tekstu. Za mało zwracano uwagi na wartości duchowe Starego Testamentu. Badania historyczno-porównawcze religij zaczęły zmieniać sposób myślenia. Nowe wykopaliska na Wschodzie i rozwinięte nauki, jak assyrologia i egiptologia, rzuciły dużo światła na Stary Testament. Gdy w ostatnich czasach obudziły się prądy wrogie Staremu Testamentowi, jego religii i moralności, odmawiające mu wszelkiego znaczenia dla życia chrześcijańskiego, zwrócono większą uwagę, na wartości religijno-moralne Starego Testamentu. — Znakomity hellenista polski, prof. Zieliński w dziele swym „Hellenizm a Judaizm“) przeciwstawił wierze w jednego Roga Starego Testamentu, kulturę grecką, na korzyść właśnie tej ostatniej. Zadaniem katolickich biblistów jest przeciwstawić tym prądom coś pozytywnego i wykazać, jakim skarbem dla wiary katolickiej i życia duchownego jest Stary Testament.
I. STARY TESTAMENT DAŁ LUDZKOŚCI WIARĘ W JEDNEGO BOGA
Nikt ze znawców kultury greckiej nie odmówi jej uznania w tym. co ta kultura wydała w dziedzinie sztuki, czy myśli ludzkiej, która w Arystotelesie i Platonie dosięgła prawdziwych szczytów i dostarczyła bogatego materiału chrystianizmowi od św. Augustyna, św. Tomasza z Aquinu, aż po nasze czasy. Jednak jak zaznacza Vollert w pracy „Die Schönheit der alt. Poesie, porównywając Stary Testament z dziełami greckimi, stwierdza się wyższość jego co do poezji i myśli. Podobnie zestawiając z literaturą egipską, assyryjsko-babilońską, akkadyjską, stwierdza się bogactwo myśli, problemów ogólnoludzkich, piękno formy, przewyższające niejednokrotnie dzieła greckie i inne pogańskie, chociaż i tam znajdziemy genialne myśli, ujęte w piękną formę. Jednak wartość Starego Testamentu leży w czym innym. Mianowicie jest on wychowawcą religijnym ludzkości. On dał więcej światu niż Rzym, który dał światu pojęcie prawa i państwa, niż Grecja co dała mądrość i kulturę grecka. Stary Testament wyżłobił głębokie slady w rozwoju ludzkości. — On ustrzegł i przekazał nam największy skarb, wiarę w jednego Boga.
Chociaż zarzucano ze strony protestanckiej, że monoteizm izraelski to dobro ogólne, odziedziczone po starowschodniej religir, jednak sam Deimel w dziele „Pantheon Babilonicum'*) musi przyznać, że monoteizm izraelski jest ponadsemicki. U narodów semickich spotykamy dążność do uznawania pewnych sił przyrody za bóstwa nadawania im odpowiednich nazw, czczenia drzewa czy kamienia jako Baala i powiększania panteonu bóstw, podobnie jak i u innych narodów pogańskich. Również u Izraelitów była ta skłonność semicka do bałwochwalstwa, jak wynika z chananejsko semickiego sposobu czczenia Jahwy za największych proroków. Nie można jednak mieszać monoteizmu izraelskiego z monoteizmem Babilończyków, gdzie jedno bóstwo Marduk wybijało się na naczelne miejsce, lub z egipskim, za Amenophisa IV, gdzie jedno bóstwo wynosiło się nad inne i czciło w hymnach. Nie były one bóstwami jedynymi, gdyż obok nich był cały pantheon bogów innych.
W Starym Testamencie spotykamy czysty monoteizm, zaraz od zarania dziejów ludu żydowskiego. Bóg Izraela jest Bogiem jedynym, i obok Niego nie masz miejsca dla innego bóstwa. Wynika to ze słów: „Jam jest P. Bóg twój, którym cię wywiódł z ziemi egipskiej z domu niewoli. Nie będziesz miał bogów cudzych przede mną“ (Ks. Wyjśc. 20, 2—3). Wobec Jahwy, wszystkie inne bogi były niczym. „A niech poznają, że imię Tobie Pan, Tyś sam Najwyższy na wszystkiej ziemi“ (Ps. 82, 19). Taki czysty monoteizm, był wynikiem nauczania proroków i szczególnego kierownictwa tego ludu przez Boga, i jego wysłanników. Świadczy o tym księga Jozuego (r. 24, 23): „Teraz tedy, rzekł, usuńcie bogi cudze z pośrodka was, a nakłońcie serca wasze ku Panu, Bogu Izraelowemu'". Jest to, ten sam Bóg, który mówił do Abrahama: „Będę blogosławił błogosławiącym tobie, przeklnę te, które cię przeklinają, a w tobie będą błogosławione wszystkie narody ziemi (Rozdz., 12, 3). Ten czysty monoteizm, to pierwsza spuścizna Starego Testamentu, a zarazem jego wartość nadczasowa.
II. STARY TESTAMENT DAŁ ZWIĄZANIE ŻYCIA Z RELIGIĄ, CZÓBEEBERĘ
Podstawy etyczne pod chrześcijanską religię zostały położone przez boga już w Starym Testamencie Tak probierczą zasadę naszego życia chrześcijańskiego jak dekalog odziedziczyliśmy po Starym Przymierzu Patriarchów i Proroków z Bogiem. Chrystus nie tylko zatrzymał prawo naturalne udokumentowane w księgach Mojżeszowych ale je wyjaśnił, oczyścił i uczynił w swej Ewangelii kodeksem zespalającym nasze życie z Wolą Bożą.
W życiu naszym pragniemy, aby religia uszlachetniała obyczaje nasze, jak tego żądał P. Jezus: „Nie każdy, który mi mówi Panie, wejdzie do królestwa niebieskiego, ale który czyni wolę Ojca mego, który jest w niebiesiech, ten wejdzie do królestwa niebieskiego" (Mateusz, 7, 21). Potęgą Starego Testamentu jest wiara w jednego Boga Najswiętszego i w Jego prawo, oraz poczucie obowiązku wypełnienia Jego świętej woli. W Starym Testamencie Bóg jest normą postępowania dla ludu żydowskiego i wzorem do naśladowania. „Rzekł Bóg do Mojżesza, mówiąc: Mów do wszego zgromadzenia synów izraelowych i rzeczesz do nich: świętymi bądźcie, bom ja święty jest, Pan, Bóg wasz” (Ks. kapł., 19, 1—2). Wola Jahwy względem narodów, wyrażona jest w świętych przykazaniach z góry Synaj.
Ten charakter etyczny, przejawia się również w pojęciu pobożności starozakonnej. Pobożność w Starym Testamencie to ścisły związek z Bogiem, polegający na spełnianiu jego świętej woli. Do takiego pojmowania „pobożności, doprowadziło nauczane proroków i walka z bałwochwalstwem.
P. Bóg nie tyle kładł nacisk na ofiary ile na posłuszeństwo i wierność swoim przykazaniom. „Bom nie mówił z ojcami waszymi i nie rozkazałem im onego dnia, któregom ich wywiódł z ziemi egipskiej, w sprawie całopalenia i ofiar. Ale to słowo przykazałem im mówiac: Słuchajcie głosu mego, a będę wam Bogiem, a wy będziecie mi ludem, i chodźcie każdą drogą, którą wam przykazałem, aby wam dobrze było (Jerem.. 7, 22—23). Religia Starego Testamentu wolna jest również od różnych form czarów i wróżbiarstwa.
Zdaje się może komu, że Stary Testament, nie ma żadnych wartości dia życia współczesnego ludzkości. To nie źródło zamarłe ale żywe wartości religijnych. Pewnie, że Nowy Testament jest dla nas wybornym zródłem życia chrześcijańskiego, ale również i Staremu Testamentowi nie można odmawiać wartości ludzko-wychowawczych, np. ze swymi wielkimi osobistościami, będącymi po dziś dzień wzorami dla nas. Któż uie zna postaci Dawida króla, Tobiasza, Joba cierpiącego, Zuzanny, Estery i tylu innych postaci szlachetnych.
Stary Testament posiada również wartość jako dzicło literatury. Któż nie podziwia piękności literackiej psalmów, ich śpiewności, głębokich myśli zawartych w nich, skali uczuć. Pod względem literackim o wiele przewyższa Stary Testament kroniki nadworne assyrobabilońsk'e i egipskie. Dalej widzimy prorocką twórczość z wielkim Izajaszem na czele, pełną śpiewu poezję, w której przebija się dusza ludu izraelskiego i jego losy, twórczość mądrościową, w której rozwiązanie znajdują różne problemy życiowe. Stary Testament to szczególny obraz. kreślący działanie opatrznościowe Boga w historii narodu wybranego.
III. POSZCZEGÓLNE PONADCZASOWE WARTOŚCI RELIGIJNO.MORALNE STAREGO TESTAMENTU
Stary Testament uczy nas przede wszystkim poznawać Boga, wewnętrznie Go przeżywać, a to rzecz wielkiej wagi. Wszystko nam bowiem mówi o Bogu, i dusza własna. Stary Testament wskazuje nam zdrowy, naturalny sposób szukania Boga. Uczy nas, że ten Świat otaczający nas, jest całkowicie Bogiem przepełniony, że w Nim żyjemy. Izrael widzi i czuje tego Boga we wszystkich zjawiskach otaczającej Go przyrody, widzi Go w historii swej. Stąd też wątpienie w Boga jest całkiem obce starozakonnemu sposobowi myślenia. Odpadnięcie ludu izraelskiego od Jahwy i zwrócenie się do innych semickich bóstw rozumie się nie jako zanik wiary w Boga, ale zmianę przedmiotu tej czci. O tym wyczuwaniu Boga w przyrodzie mówią teksty Pisma św. ,,Niebiosa opowiadają chwałę Bożą, a dzieła rąk Jego oznajmia firmament" (Ps. 18, 2), — „Od oblicza Pańskiego zadrżała. ziemia, który obrócił opokę w jeziora wód, a skałę w Źródła wodne“ (Ps. 113, 8), a prorok Izajasz (r. 6, 3) mówi: ,.Święty, święty, święty, Pan, Bóg zastępów, pełne jest wszystka ziemia chwały jego“.
IV. STARY TESTAMENT DAJE NAM POZNAĆ PRZYMIOTY BOŻE
Pod tym względem Stary Testament jest mistrzem teologii i filozofii chrześcijańskiej, która może czerpać odeń dowody na istnienie Boga i jego przymioty, objawiające się w działaniu Boga.
a) Wielkość Boga
Wielkość, wspaniałość, potęgę Boga przedstawia nam obok innych proroków, największy prorok St. Testamentu Izajasz, gdy kreśli majestatycznie objawienie się Boga: „Święty, święty, święty, Pan Bóg zastę pów; pełna jest wszystka ziemia chwały jego“ (Izaj., r. 6, 3). Stworzona natura głosi wielkość i potęgę Boga. „Panie, Panie nasz, jakże dziwne jest imię Twoje, po wszystkiej ziemi“ (Ps. 8, 2). Księga Joba w r. 38, (4 i nn.) kreśli moc Bożą: „Gdzieś był, gdym zakładał fundamenty ziemi... kto założył miary jej“. W opisach tych występuje cała plastyka wschodniej poezji, która może być wzorem przedstawiania potęgi Bożej.
Jakże jednak silniejszą jest mowa prorocka: „Kto zmierzył garścią wody, niebiosa piędzią zważył? Kto zawiesił trzema palcami wielkość ziemi i zważył na wadze góry, a pagórki na szalach? Oto narody, jako kropla z wiadra jako ziarnko na szalach poczytane są: oto wyspy, jako proch maluczkie. Wszystkie narody jakoby nie były, tak są przed Nim; a jako nic i próżność poczytane są przed Nim“ (Izaj., 40, 12 n). Jakąż ufność budzą w nas te i inne słowa.
b) Świętość Boga.
Świętość w St. Testamencie pojęta jest jako coś wzniosłego, wyróżniającego się od tego, co niskie, zwykłe. My pojmujemy świętość w sensie metafizycznym, Święte to Boskie. „Któż podobien Tobie, między mocarzami Panie? kto podobny Tobie? wielmożny w świętości, straszny 1 chwalebny, czyniący dziwy? (Wyjś., 15, 11). Ta świętość, potęga Boga, napełnia strachem, skąd wynika cześć Jahwy, bo czcić Go, to bać się Go. „Pana zastępów, tego za świętego miejsce, ten strachem waszym, ten bojaźnią waszą“ (Izaj., 8, ID. „Zakrył Mojżesz oblicze swe, bo nie śmiał patrzeć ku Bogu“ (Wyjś., 3, 6). Z pojęciem świętości łączy się nienawiść zła, walka z grzechem. Prorocy te ideę zawsze podkreślali, udoskonalali. „Nie zawstydzi się więcej Jakub, ani się teraz oblicze jego nie zapłoni, ale gdy ujrzy synów swych, dzieło rąk moich święcących imię moje, święcić będą Świętego Jakubowego, a Boga Izraelowego głosić“ (Izaj., 29, 23). Wyrażenie często spotykane w St. Testamencie: „„Święty Izraelowy' jest przydomkiem Jahwy. „A nie ufali Świętemu Izraelowi, i Pana nie szukali” (lzaj., 31, D. Odpowiedzią ze strony człowieka na świętość Bożą, jest obowiązek stania się świętym. Cała liturgia, obrzędy oczyszczające, zdążały do uświęcenia wewnętrznego, do której zachęca żywo Psalm 14. Faryzeusze wypaczyli tę mysi, dopiero Chrystus oczyścił ją z naleciałości.
c) Ufność w Bogu.
Potęga i wszechmoc Boża, budzi ufność w Tego, który wszystko czyni i działa wszędzie, „który daje pokarm wszelkiemu ciału, bo na wieki miłosierdzie jego“ (Ps. 135, 25). „Oczy wszystkich nadzieję mają w Tobie, Panie, a Ty dajesz pokarm ich czasu słusznego. Otwierasz rękę swoją i napełniasz wszystko, co żyje, błogosławieństwem" (Psalm: 144, 15—I6). Jest to dziecięce spojrzenie na Jahwę, dawcę wszelkiego dobra.
d) Bóg się wszystkiem opiekuje.
„A twoja, Ojcze, opatrzność (żeglującymi) kieruje, boś dał i na morzu drogę i między: nawałnościami ścieżkę bezpieczną” (Ks. Mądr., 14, 3). Cały psalm 103 jest hymnem na cześć Tego, który wszystko stworzył. „Jakże wielkie są dzieła Twoje, Panie! Wszystkoś w mądrości uczynił, napełniona jest ziemia posiadłością twoją” (w. 24). „Wypuścisz ducha twego, a będą stworzone i odnowisz oblicze ziemi“ (w. 30).
e) Stworzenie jest całkowicie zależne od Stwórcy.
„Wszystko to na ciebie czeka, abyś im dał pokarm czasu swego. Gdy im Ty dasz, będą zbierać; gdy otworzysz rękę Twoją, wszystko się dobrem napełnia. Ale gdy Ty odwrócisz oblicze, trwożą się; odejmiesz ducha ich i ustaną i w proch swój się obrócą“ (w. 27—29). Stąd też Dawid modli się do Pana: „I błogosławił Panu przed wszystkim zebraniem, i mówił: błogosławionyś jest Panie Boże Izraela, ojca naszego, od wieku do wieku. Twoja jest Panie wielmożność i moc i sława i zwycięstwo i Tobie chwała, bo wszystko, co jest na niebie i na ziemi, twoje jest“ (I Kron., 29, 10—11).
Ten kochający ojciec występuje w psalmie 102: „Jako lituje się ojciec nad synami swymi, zlitował się Pan nad tymi, którzy się Go boją“ (w. 13). Nie ma więc przepaści między Bogiem a człowiekiem, ale syn spoczywa na łonie ojca. Ojciec ten wszystko może, bo jest wszechmocny:
„Bo nie trudno Panu wybawić, albo przez wielu, albo przez nielicznych" (I Król, 14, 6).
f) Mądrość Jahwy.
Słowo Jahwy jest objawieniem tej mocy i potęgi Jahwy. „Słowem Pańskim niebiosa utwierdzone są, a tchnieniem ust Jego, wszystka moc ich“. „Albowiem on rzekł i uczynione są; on rozkazał i stworzone są“ (Ps. 32, 6, 9). „Boże ojców moich i Panie miłosierdzia, któryś uczynił wszystko słowem swoim“ (ks. Mądr., 9, I). „Który czyni wielkie rzeczy i niewybadane i cuda bez liczby” (Job. ç, 9).
Stąd też psalmista, wychwala tę mądrość: „Jakże wielkie są dzieła twoje, Panie! Wszystkoš w mądrości uczynił, napelniona jest ziemia posiadłością twoją!“ (Ps. 103, 24). Job zaś mówi: „U Niego jest mądrość i moc, On ma radę i zrozumienie" (r. 12, 13). Ta mądrość, to coś pośredniego między Bogiem a światem: „Dajże mi mądrość, stojącą przy stolicy twojej“ (ks. Mądr., 9, 4). „Pan mię posiadł na początku dróg swoich, pierwej, niżli co uczynił od początku. Od wieku jestem ustanowiona i ze starodawna, pierwej niżli ziemia się stała. Z Nim byłam, wszystko urządzając. Teraz tedy synowe, słuchajcie mię: błogosławieni, którzy strzegą dróg moich. Słuchajcie napomnienia i bądźcie dobrymi“ (Ks. Przyp., 8, 22—34).
g) Wszechobecność i wszechwiedza Boża.
Z wszechmocą Bożą ściśle jest złączona wszechobecność i wszechwiedza Boża. „Zrozumiałeś myśli moje z daleka, wyśledziłeś Ścieżkę moja“ (Ps. 138, 3). „Oto Ty, Panie, poznałeś wszystkie rzeczy, ostatnie i dawne... Dokąd pójdę od ducha twego, i kędy ucieknę od oblicza twego? Jeśli wstąpię do nieba, tameś jest, jeśli zstąpię do piekła, tames jest“ (w. 5—8). „On liczy mnóstwo gwiazd i wszystkim imiona daje" (Ps. 146, 4). „On bowiem widzi kraje świata i na wszystko co jest pod niebem patrzy” (Job., 28, 24). Izajasz mówi: „Podnieście ku górze oczy wasze, a obaczcie, kto to stworzył? On, który wywodzi w liczbie wojsko ich, a wszystkie po imieniu wzywa; dla mnóstwa siły i mocy i możności jego, ani jedno nie zostało” (Izaj., 40, 20).
* * *
Niezmierne więc korzyści może odnieść duch chrześcijanina przez czytanie ksiąg Starego Testamentu. Tylko nie należy w nim szukać tego, czego nam Duch Święty nie zamierzał w nim podawać. A przeto nie chęć zebrania ciekawostek historycznych czy literackich smakotyków winna nas pociągać do tych Świętych kart, jeśli nie chcemy doznać zawodu, lecz szczere pragnienie poznania Boga, Jego doskonałości Oraz odnalezienia dróg do zespolenia się z Nim w miłości.
Głos Karmelu: miesięcznik poświęcony głębszym zagadnieniom życia wewnętrznego. R.21, 1952, nr 5, str. 140-144